Bedolven onder een lawine

	Bedolven onder een lawine

"Vier meter boven ons brak de sneeuw in tweeën," schreef een Franse toerist die een lawine in de Alpen overleefde. "Eerst was de scheur nog smal. Maar langzaam kwam de sneeuwlaag waarop we stonden in beweging. Tot aan mijn schouders verdween ik onder de oppervlakte. De lawine nam in snelheid toe en al snel raakte ik volledig onder de sneeuw bedolven. Ik stikte bijna, maar opeens kwam ik weer omhoog. Nu zat ik bovenop de lawine, die verder voor me uit stoof...

"Om me heen hoorde ik de sneeuw sissen. Van voren klonk het gebulder van de kop van de lawine. Om niet weer te worden bedolven, maakte ik bewegingen als bij watertrappen. Eindelijk kwam ik tot stilstand. Maar de sneeuw achter me bewoog nog door en begroef me. Mijn eerste ingeving was te proberen mijn hoofd vrij te maken. Maar door de druk was de hele sneeuwmassa vastgevroren. Ik zat muur- en muurvast..."

Toch had de toerist geluk. Zonder dat hij het wist staken zijn handen boven de sneeuw uit. Zo kon hij door de enige andere overlevende worden gevonden en bevrijd. Vier anderen lagen echt onder de sneeuw en konden niet snel genoeg worden gelokaliseerd. Zij waren gestikt, dan wel doodgevroren toen ze eindelijk waren gevonden.

Elk jaar opnieuw vallen er in de Alpen zo'n hondervijftig slachtoffers als gevolg van lawines. "Veruit de meesten daarvan zijn wintersporters, die die lawines zelf hebben veroorzaakt. Met veel branie, of gewoon uit onwetendheid passeren ze diverse waarschuwingsborden. Ze trekken dan rond of skiën op sneeuw, die levensgevaarlijk kan zijn. Tot degenen die te veel risico namen, behoorde ook de Britse prins Charles. In gezelschap van een klein groepje skiërs veroorzaakte hij in 1988 in het Parssengebied zijn eigen 'Schneebrett', ofwel schotslawine. Daarbij scheurt door het extra gewicht van een of meer skiërs een hele laag sneeuw weg, die alles met zich mee sleept. Prins Charles zelf kwam er nog zonder al te veel kleerscheuren vanaf. Maar een van zijn vrienden vond echter de dood en een ander raakte zwaargewond."

Er is al een hoop ellende te voorkomen door niet aan de lijzijde van een berg te gaan skiën. In de Alpen zijn dat meestal alle hellingen tussen noord en zuidoost. Door de overheersende windrichtingen wordt daar voortdurend losliggende sneeuw naartoe gevoerd. Zelfs bij helder weer ontstaan zo enorme sneeuwverplaatsingen. Die sneeuw wordt onder zijn eigen gewicht samengedrukt en daarbij kan een zwakke laag ontstaan.

"Je hebt namelijk sneeuw en sneeuw. Verse sneeuw bestaat uit de bekende, zeskantige ijskristallen. Maar eenmaal op de grond worden die kristallen kleiner en compacter. Daardoor wordt de sneeuw hechter en worden ook dieper gelegen lagen van de vrieskou afgesloten. Bij een dikke laag sneeuw kan zich een relatief warme onderlaag vormen die gaat sublimeren. Dat wil zeggen dat de sneeuwkristallen waterdamp afgeven, zonder eerst te smelten. De waterdamp stijgt op, en slaat neer op koudere kristallen in de bovenlagen.Die groeien daardoor aan tot veel grotere, bekervormige kristallen. Op die manier ontstaat 'diepterijp', of ook wel 'zwemsneeuw' genaamd: de onmiddellijke aanleiding tot dit type lawine. De bekerkristallen vormen namelijk geen hechte structuur. Ze liggen als los zand op elkaar en gaan schuiven als het evenwicht wordt verstoord."

Om een wijdverbreid misverstand uit de weg te ruimen: Luid schreeuwen of welke andere vorm van lawaai ook kan geen lawines opwekken. Bij een recent onderzoek daarnaar in Frankrijk zette zelfs een zeer laag duikende straaljager een kritische laag sneeuw nog niet in beweging. Een schotslawine kan ook niet onder zijn eigen gewicht losbreken. "Daarvoor moet bovenop de diepterijp minstens tien meter sneeuw liggen, en zo'n dikke laag heb je hier gewoon niet."

Hoe een sneeuwverschuiving dan wel begint, is de theorie van de 'weak spots', ofwel extra-zwakke plekken. Daarbij bevinden zich in de diepterijp gebiedjes, die geen enkele kracht meer kunnen geleiden. Op die plekken komt het tot zogenaamde 'initiaalbreuken', of beginbarsten. Uit metingen met geofoons, waarmee het gekraak van de barstvorming in de diepte werd beluisterd, blijkt dat de beginnende barsten niet groter zijn dan twee meter. Elk op zich zijn ze dus nog onschuldig. Gevaarlijk wordt het pas als zich schokken voordoen. Dat kan als een dier, wandelaar of skiër zich over zo'n 'op scherp' staande sneeuwhelling voortbeweegt. Uit vele kleine barsten ontstaat dan één grote.

"Met de theorie van de zwakke plekken kunnen veel raadsels worden opgelost, bijvoorbeeld waarom tien skiërs wél veilig over een helling kwamen en pas de elfde een fatale sneeuwverschuiving veroorzaakte. Door de opgewekte trillingen verbonden de beginbarsten zich met elkaar. Toevallig skieden de eerste tien door tussen de zwakke plekken. Precies hetzelfde zagen we als we met dynamietontploffingen gevaarlijk afhangende sneeuwmassa's wilden laten afglijden. Zelfs na verscheidene explosies wilde dat soms niet lukken. Terwijl zich later - en dan volkomen onverwachts - op die plaats tóch een lawine voordeed."

Een eenmaal op gang gekomen schotslawine bereikt een snelheid tot zo'n 140 kilometer per uur. Hoewel de schuivende sneeuwlaag een druk kan uitoefenen van tientallen tonnen per vierkante meter, kan ze in haar vaart worden gestuit door omvangrijke obstakels. Eén van de veiligheidsmaatregelen in het Alpengebied is de 'Schutzgallerie'. Op hellingen, waarvan men denkt dat ze lawinegevaar kunnen opleveren, worden metalen hekwerken geplaatst. Dat zijn roosters, die de aanstormende sneeuwmassa moeten opvangen of in een andere richting geleiden. Ook naaldbossen bieden een zekere bescherming. Maar die werden massaal gekapt in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Weliswaar worden ze nu overal opnieuw aangeplant, maar dat gaat niet zo snel.Een woud van 92.000 dennenbomen en lariksen, in 1975 door het SLF op 2000 meter hoogte geplant, bestaat na twintig jaar uit nog niet meer dan duimdikke en slechts kniehoge boompjes. Omdat ze geen bescherming hebben van grotere bomen, worden ze telkens opnieuw geknakt door lawines.

Ondanks hun al dodelijke kracht zijn de hierboven beschreven schotslawines kinderspel vergeleken bij stuiflawines. In plaats van vaste sneeuw bestaan stuiflawines uit losse poedersneeuw en hebben een dichtheid van slechts vijf tot tien kilogram per kubieke meter. De druk die hun sneeuwmassa's uitoefenen is niet groter dan drie tot vier ton per kubieke meter. Zij bereiken echter snelheden tot 350 kilometer per uur, en gaan gepaard met enorme luchtwervelingen. Die zijn kennelijk sterk genoeg om huizen te versplinteren en zelfs hele bossen weg te vagen.

"Toch weten we nog niet echt goed waaraan een stuiflawine zijn enorme vernietigingskracht ontleent. Een stuiflawine is immers niets anders dan een zware wolk, die van een berg naar beneden glijdt. Toch zijn er gevallen bekend waarbij treinen en stalen bruggen met gemak werden vermorzeld. Dat komt door enorme luchtdrukgolven die aan de kop van deze lawines voorafgaan. Ook worden voorwerpen van opzij door de luchtwervelingen meegezogen. Bekend is een geval van een 30 cm dikke muur van gewapend beton, waarvan na de passage van een stuiflawine alleen nog het wapenijzer overeind stond. Het beton zelf was er door de luchtwervelingen gewoon tussen uit geplukt!"

Omdat stuiflawines slechts zelden voorkomen, zochten lawineonderzoekers uit nood hun toevlucht tot het water. In een bassin herbouwden ze op een schaal van 1:10.000 het berggebied van Fully in het kanton Wallis. Daar richtte in februari 1984 een stuiflawine enorme verwoestingen aan. Op een nagebouwde berg liet men onder water kunststof korreltjes afglijden. Uit filmbeelden en metingen hopen ze een computermodel samen te stellen waarmee ooit ook dit type lawine kan worden bestreden.

Rest voor ons - wintersportende laaglanders - natuurlijk de hamvraag: wat moet je doen als je in een lawine verzeild bent geraakt? Zolang de lawine nog in beweging is, is er volgens het SLF nog een aantal mogelijkheden over om de overlevingskansen te verhogen. Wie tijdens een ski-afdaling door een wegglijdende sneeuwmassa wordt verrast, moet eerst proberen uit de lawine te skiën. Lukt dat niet, dan moeten zo snel mogelijk ski's worden afgedaan en stokken worden losgelaten om te voorkomen dat je in de sneeuw omlaag wordt getrokken. Daarna is het maken van zwembewegingen. Het beste middel om aan het oppervlak van de sneeuwverschuiving te blijven. Als de massa bijna tot stilstand komt, moet ademruimte worden gecreëerd: onderarmen voor de borst en vuisten voor het gezicht. In een foetushouding is er de meeste kans op overleven.

Het belangrijkste is echter wat anderen gaan doen. Gaan die onmiddellijk zoeken, of halen zij hulp? De afgelopen twintig jaar kregen skiërs steevast het advies om het zoeken aan professionals over te laten. Maar een studie uit 1994 wijst uit dat ze beter zelf kunnen zoeken. Een lawineslachtoffer heeft gedurende het eerste kwartier maar liefst 92 procent kans om te overleven. Maar in de periode van 15 tot tot 35 minuten na de bedelving daalt de overlevingskans heel snel tot slechts 30 procent. Dat is het gevolg van verstikking. Wie na die tijd nog leeft, heeft kennelijk wel genoeg lucht tot zijn beschikking en houdt het dan ook langer uit. Na 90 minuten beginnen bij hen bevriezingsverschijnselen en 40 minuten daarna is nog slecht drie procent in leven.

"Daarom: onmiddellijk zoeken!" "Niet wachten op hulp, maar zelf met behulp van skistokken naar slachtoffers prikken. De hoofden van slachtoffers liggen doorgaans op niet meer dan tientallen centimeters diepte. Het gaat er dus om om snel een ademkanaal te graven. Pas als er na een kwartier geen succes is, moet extra hulp van buitenaf worden gehaald."

Men hamert er ook op dat skiërs die gemarkeerde pistes verlaten altijd een zender/ontvanger bij zich hebben en daarmee ook om weten te gaan. "Maar wie zo'n opsporingsapparaatje bij zich heeft, moet vooral geen vals gevoel van veiligheid krijgen. Voorkomen is ook in dit geval beter dan genezen. Wie bedolven raakt, moet nog maar afwachten of reddingsbrigades met hun prikstokken en speurhonden hem op tijd vinden!"

Eind augustus werd er in Interlaken het derde internationale symposium over alpine gerelateerde ziekten gehouden. Hierbij was de gehele internationale top aanwezig als spreker of als toehoorder. Naast een groot aantal medisch technische zaken, was er een praktisch verhaal over lawine’s.
Lawine’s zijn zo oud als de bergen, de frequentie waarmee deze slachtoffers maakt niet. Met de opkomst van het massa toerisme naar de bergen, steeg het aantal toeristen slachtoffers. Uit recente cijfers blijkt een stijging van het aantal en een verschuiving van het type alpinisten.

Met de komst van het buiten de piste snowboarden, is er een nieuwe en numeriek niet onbelangrijke, probleemgroep ontstaan.
Uit de samenstelling van die groep mag niet verwacht worden dat zij door scholing bekend zijn met de gevaren en te nemen voorzorgsmaatregelen. Deze veronderstelling wordt gestaafd door de feiten.

De voorlichting is een verantwoordelijkheid van reisorganisaties en gerelateerde sportverenigingen. De moeilijkheid is dat de meeste "ongeschoolden" niet in verenigingsverband bereikbaar zijn.

RECCO© reflectoren zijn kleine kristallen welke in kleding verwerkt of op schoenen geplakt kunnen worden. Middels detectie apparatuur kunnen de reddingsdiensten snel deze kristallen onder de sneeuw vinden. Lawinepiepers zijn gebruiksartikelen welke helaas alleen door de serieuze bergsporter gebruikt worden. Met deze (fl. 400,- dure) apparaten kan men bij een lawine gericht zoeken naar de kameraden onder de sneeuw.

Uit onderzoek blijkt dat de meeste lawine slachtoffers in de periode na de eerste 15 minuten sterven. Ander onderzoek toont aan dat de meeste snowboarders meteen hulp gaan halen. Fout dus !! Bij een lawine gaat de groep zoeken naar overlevenden, bij voldoende zoekers gaat één hulp halen. Ben je maar met twee overlevenden, ga dan eerst zoeken. Afgelopen twee jaar zijn er meerdere jongeren omgekomen die later gemakkelijk gevonden werden maar door de lange interval tussen ongeval en redding gestikt waren.

Als je nog op wintersport gaat kan het gebeuren dat je een lawine meemaakt. Ergens op een berghelling zie je dat een stuk sneeuw gaat glijden en binnen 100 meter dendert het met een snelheid van 80 kilometer per uur van de helling af.

Geinig om te zien. Als je er tenminste van veilige afstand naar staat te kijken en je je niet met open mond en lange latten aan je voeten in het pad van de witte stoomwals bevindt. In dat geval is overleven een kwestie van geluk, hopen dat je niet onderop maar een beetje aan de oppervlakte terechtkomt.

Tip 1: hoe te gedragen?

Als je toch lawine gaat happen, houd dan je handen voor je gezicht, zodat je een klein holletje kunt maken en je nog een paar minuten kunt ademen. Veel meer zit er waarschijnlijk niet in, want de sneeuw verliest door de druk 40 procent van de hoeveelheid opgeslagen lucht en wordt dus enorm samengeperst. Het is net alsof je in een zwembad vol cement terecht bent gekomen.

Tip 2, De AvaLung
Draag een AvaLung. Een AvaLung is een soort vest waar allerlei buisjes en filters in zijn verwerkt. Het systeem onttrekt zuurstof aan de omringende sneeuw en gooit de uitgeademde lucht er aan de achterkant uit. Dat zorgt ervoor dat je niet steeds dezelfde lucht inademt, waardoor je steeds meer kooldioxide binnenkrijgt en buiten westen raakt.

Tip 3, De Airbag-rugzak

Dan bestaat er ook nog de Airbag-rugzak. Een rugzak uitgerust met een airbag? Wanneer je door een lawine gegrepen wordt trek je als een parachutespringer aan een lijn. Een gaspatroon blaast dan in vijf seconden een knaloranje zak (airbag) op je rug op. Met 150 liter lucht op je rug ben je nu lichter als de je omringende sneeuw en je blijft op het sneeuwoppervlak 'drijven'. Je overlevingskans doordat je niet onder de sneeuw begraven wordt stijgt. De Airbag-rugzak is duur en moeilijk te krijgen.

Uiteindelijk ontkom je daar toch niet aan, maar het gebeurt minder snel en reddingswerkers hebben dus meer tijd om bij je te komen. AvaLungs komen deze winter op de Amerikaanse markt en gaan omgekeerd tussen de vijf- tot zeshonderd gulden kosten.

De belangrijkste les om je te wapenen tegen lawines is ons Koning winter citaat van
Francis Bacon. "De natuur wordt alleen overwonnen door haar te gehoorzamen." Zoals de lawine-ongelukken van 29 december 1999 in Oostenrijk bewijzen willen we die les maar niet leren. Twaalf mensen hadden hun leven kunnen behouden wanneer ze hadden nagedacht. Een vracht met nieuwe sneeuw en harde wind is in de bergen een bijna zekerheid voor lawines. In die omstandigheden kan je je maar beter niet op de besneeuwde hellingen van Koning Winter begeven. Maar we hebben skivakantie en dus recht om onze plannen uit te voeren. Laat die gedachte thuis en je leeft langer. Gezien de ontwikkeling van de maatschappij waarbij we steeds meer los staan van de natuur, recht denken te hebben op winterpret en we onder tijdsdruk leven een waarschijnlijk utopische gedachte.

Waar?
Elke besneeuwde berghelling tussen de 25 en 45 graden steil.
Neem daarbij berg met een korrel zout. Er zijn zelfs mensen in lawines omgekomen op de bescheiden heuvels van Engeland. Zelfs sneeuwmassa's die van huizendaken afvielen hebben slachtoffers gemaakt. Berghellingen die niet met bomen zijn begroeid zijn vooral gevaarlijk. Een bos stabiliseert het sneeuwdek en is relatief veiliger dan een open helling.

Wie?
Bergbeklimmers, bergwandelaars, snowboarders en tourskiërs die zich buiten bijvoorbeeld de relatief veilige pistes begeven zijn de grootste potentiële slachtoffers.

Wanneer?
12 maanden per jaar, altijd! Uiteraard valt de meeste sneeuw in de winter (en niet te onderschatten vaak ook in de Alpen bijv. in de lente) maar bijvoorbeeld bergbeklimmers kunnen ook 's zomers het slachtoffer worden. In het hooggebergte is het immers het hele jaar door winter!

Wat?
Sneeuw is een ingewikkeld goedje. Niets voor niets is er een legende die zegt dat de Eskimo's honderden verschillende woorden voor sneeuw hebben. Stel je maar voor dat het sneeuwpak op een berghelling niet een gelijkmatige structuur heeft maar uit verschillende lagen bestaat. De ene laag bestaat uit vaste, compacte sneeuw. Een andere laag bestaat uit lossere sneeuwkristallen. Kortom de verschillende lagen van een sneeuwpak liggen niet al te stabiel op elkaar. Wordt de constructie verstoord door harde wind, een opeenstapeling van veel verse sneeuw of een skiër dan kan er een lawine ontstaan. Een lawine kan droog of nat zijn.

Stoflawine

Een stoflawine, de meest spectaculaire vorm, is een lawine van droge sneeuw die een verwoestende uitwerking heeft. De drukgolf kan bomen plat slaan en huizen vernietigen. Natte- of grondlawines zijn trager van aard maar door de natte zware sneeuw veel massiever. Ze ontstaan vaak na een dooiperiode. Ben je daarin gevangen dan zit je in een soort 'cement'. Lawines kunnen ontstaan vanuit één punt of een hele helling kan afscheuren. Je merkt het al: lawinekunde is een wetenschap waarop je af kunt studeren. De meeste slachtoffers vallen niet bij grote lawines zoals in de winter van '98/'99 in het Oostenrijkse Galtür. Een trieste opeenstapeling van kleine lawines die meestal veroorzaakt worden door bijv. de skiër zelf zijn de grootste boosdoeners.

En wat doe je er tegen?
Naast de hierboven genoemde hulpmiddelen is er niet veel te doen. De lawine is sterker dan jij. Daar helpt geen Goretex-jack tegen. Wil je buiten de piste avonturieren? Huur een professionele berggids in die geleerd heeft hoe te handelen in lawinegevaarlijk terrein. Volg zelf een cursus waarbij lawines behandeld worden. Kennis over lawines leer je in de praktijk helaas niet via Xtreme of boekjes. Naast dit gezonde advies nog een paar tips: